Standart maliyet yöntemi uygulaması ve kayıtları

TEKDÜZEN HESAP PLANI'NDA STANDART

MALİYET YÖNTEMİ UYGULAMASI

Cemal ÇAKICI M.Ü.İ.İ.B.F. İşletme Bölümü

Araştırma Görevlisi

GİRİŞ

Maliye   Bakanlığı     tarafından        26.12.1992   tarihinde yayınlanması ve 01.01.1994 tarihinden itibaren kullanımına zorunlu  olarak  başlanmasına  rağmen;  Tekdüzen  Hesap  Planı hakkındaki    tartışmalar   hala  sürmektedir.   Bu   konudaki tartışmaların büyük bir kısmı da Tekdüzen Hesap Planı'nın maliyet muhasebesine ilişkin bölümleri üzerinde yoğunlaşmaktadır.

Tekdüzen Hesap Planı'nda fiili veya önceden belirlenen maliyet yöntemleri  olarak  bilinen  herhangi  bir  maliyet yöntemi  benimsenmemiş olup, bu konuda kullanıcıya geniş bir esneklik tanınmıştır.

Bu çalışmada; Tekdüzen Hesap Planı'nın,  standart maliyet yöntemine  göre  uygulanabilir  olup  olmadığının  incelenmesi, varsa eksiklik, aksaklık ve yanlışlıkların ortaya çıkarılması ve giderilmesine yönelik bir öneri getirilmesi amaçlanmıştır.

1.   STANDART  MALİYET  YÖNTEMİNİN TANIMI  VE  AMAÇLARI

Standart maliyetlerde belirli koşulların gerçekleşmesi durumunda maliyetlerin ne olması gerekeceği araştırılır(1). Buna göre, geçmiş tecrübeleri ve bu arada denetlenmiş deneyleri kullanan ve bilimsel incelemelere dayanılarak önceden saptanan maliyetler standart maliyetler olarak tanımlanır. Standart  maliyetler  geleceğe  dönük  olması  nedeniyle  fiili  maliyetlerden; "olması beklenen" değil, "olması gereken" maliyetlere işaret ettiği için tahmini maliyetlerden ayrılır(2).

Standart maliyetlerin amaçlarını ise şöyle sıralayabiliriz(3):

- İşletme faaliyetlerini geliştirmek ve yeterliliğini ölçmek,

- Üretim giderlerini kontrol altında tutmak ve düşürmek,

- Maliyet sapması işlemlerini basitleştirmek,

- Gerçek ve  standart  maliyet  arasındaki  farklara  dikkati çekerek işletmede maliyet bilincini yaratmak,

- Üretimin arttırılması işleminde tasarruf sağlamak,

- Mal ve hizmetlerin satış fiyatlarını saptamak,

- Performans değerlemesini yapmak,

Yöneticilerin  işletmeye  uygun  bütçe ve  faaliyet planları hazırlamasını zorunlu kılmak.

2.  TEKDÜZEN  HESAP  PLANI'NDA  STANDART  MALİYET

YÖNTEMİNE İLİŞKİN HESAPLAR

Standart maliyet yönteminin amaçlarına hizmet eden bir kayıt düzeninin oluşturulabilmesi için Tekdüzen Hesap Planı'nda 7/A seçeneği olarak sunulan hesaplar yeterlidir. 7/A seçeneğinde yer alan hesap grupları şöyledir(4):

70 Maliyet Muhasebesi Bağlantı Hesapları

71 Direkt İlk madde ve Malzeme Giderleri

72 Direkt İşçilik Giderleri

73 Genel Üretim Giderleri

74 Hizmet Üretim Maliyeti

75 Araştırma ve Geliştirme Giderleri

76 Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri

77 Genel Yönetim Giderleri

78 Finansman Giderleri

Yukarıda sıralanan her bir hesap grubu ise kendi içerisinde gider  hesapları,  gider yansıtma  hesapları  ve  fark  hesapları şeklinde üçlü bir ayırıma tabi tutulmuştur. Buna göre standart maliyet yönteminin kullanılması halinde, önceden belirlenen giderler yansıtma  hesaplarında;  gerçekleşen  giderler  gider  hesaplarında ve  önceden belirlenen giderler ile gerçek giderler arasındaki farklar ise fark hesaplarında izlenecektir.

3. UYGULAMA

Bilim San. ve Tic. A.Ş. (b) mamulünün üretim ve satışı ile uğraşmaktadır. İşletmenin üretim kapasitesi 6.000 adet 1 yıl ya da 492.000 DİS (5) /yıl olup, kapasitenin ancak % 50'si kullanılabilmektedir.

3.1. Birim Maliyet Standartları

Dolaysız madde 500 adet x 12.000.-TL = 6.000.000.-TL/Adet

Dolaysız işçilik    82 DİS x 26.000.-TL = 2.132.000.-TL/Adet

G.Ü.G.(6)             82 DİS x 16.500.-TL = 1.353.000.-TL/Adet

(b) mamulü birim standart maliyeti           9.485.000.-TL/Adet  

Genel üretim giderlerinin bütçelenmiş yıllık tutarı 4.059.000.000 liradır.

3.2. Faaliyetlerin Gerçekleşmesi ve Standart Maliyetlerin Belirlenmesi

Ocak 1994 döneminde 300 adet (b) mamulü üretilmiş ve bunlardan 250 adeti birim fiyatı 15.000.000 liradan açık hesap yoluyla satılmıştır. Bu durumda öncelikle üretimin standart maliyeti ve sonrasında satış tutan aşağıdaki gibi kayıt edilmelidir:  
 
 
 

     /

151 YARIMAMULLER-ÜRETİM              2.845.500.000.-

      711 DİREKT İLKMADDE VE

          MALZ. YANSITMA                           1.800.000.000.-

    721 DİREKT İŞÇİLİK GİD. YANSITMA          639.600.000.-

    731 GENEL ÜRETİM GİDER. YANSITMA     405.900.000.-

300 Adetx9.485.000.-TL/Adet  
 
 
 

                              /

152 MAMULLER                         2.845.500.000.-

      151 YARIMAMULLER-ÜRETİM                  2.845.500.000.-  
 
 
 

                              /

620 SATILAN MAMULLER MALİYETİ         2.371.250.000.-

      152 MAMULLER                               2.371.250.000.-

250 Adetx9.485.000.-TL/Adet   /  ____________________________________

                                              / 
 
 
 

100 KASA                                 562.500.000.-

120 ALICILAR                                    3.750.000.000.-

      600 YURTİÇİ SATIŞLAR                      3.750.500.000.-

      391 HESAPLANAN KD~T                                562.500.000.-

250 Adetxl5.000.000.-TL/Adet  
 
 
 

                              / 

3.3. Gerçek Maliyetlerin Belirlenmesi

Ocak 1994 döneminde üretimi gerçekleştirmek için 140.000 adet dolaysız madde ve 25.000 saat dolaysız işçilik kullanıldığı belirlenmiştir.   Bununla  birlikte  dolaysız  madde  maliyeti 1.750.000.000. lira; dolaysız işçilik maliyeti 687.500.000 lira ve genel üretim giderleri 362.500.000 lira olarak gerçekleşmiştir: Gerçekleşen giderlere ilişkin muhasebe maddesi şöyle olmalıdır:  
 
 
 

                              /

710 DİREKT İLKMADDE VE

      MALZEME GİDER    1.750.000.000.-

720 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ     687.500.000.-

730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ     362.500.000.-

150 İLKMADDE VE MALZEME     1.750.000.000.-

381 GİDER TAHAKKUKLARI     1.050.000.000.- 
 
 
 

                              /

3.4. Farkların Belirlenmesi  

3.4. 1. Dolaysız Madde (DM) Farklarının Belirlenmesi  

DM. Miktar Farkı  = (Gerçek Mikt. - Std. Miktar) x Std. Fiyat

DM. Miktar Farkı  = (140.000 Ad.-(300 Ad.x500 Ad.)x12.000.-

DM. Miktar Farkı  = 120.000.000.-TL. Olumlu

DM. Fiyat Farkı   = (Gerçek Fiyat-Std. Fiyat)x Gerçek Miktar

DM. Fiyat Farkı   = (12.500.- -12.000.-) x 140.000 Ad.

DM. Fiyat Farkı   = 70.000.000.-TL Olumsuz  
 
 
 

                          /

711 DİREKT İLKMADDE VE

      MALZEME YANSITMA           1.800.000.000.-

712 DİREKT İLKMADDE VE MALZ.

      FİYAT FARKI                             70.000.000. –

     710 DİREKT İLKMADDE VE

             MALZ. GİD.                         1.750.000.000.-

     7103 DİREKT İLKMADDE VE MALZ.

             MİKTAR FARKI        120.000.000.- 
 
 
 

                        /

3.4.2. Dolaysız İşçilik (Dİ) Farklarının Belirlenmesi

Dİ. Süre (Zaman) Farkı = (Gerçek Zaman-Std. Zaman)xStd.Ücret

Dİ. Süre (Zaman) Farkı = (25.000 DİS.-(300 Ad.x82 DİS.) x 26.000.-

Dİ. Süre (Zaman) Farkı = 10.400.000.-TL. Olumsuz

Dİ. Ücret Farkı       = (Gerçek Ücret-Std. Ücret)xGerçek Zaman

Dİ. Ücret Farkı              = (27.500.- -26.000.-)x 25.000 DİS.

Dİ. Ücret Farkı              = 37.500.000.-TL Olumsuz  
 
 
 

                        /

721 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ

     YANSITMA                      639. 600. 000. -

722 DİREKT İŞÇİLİK ÜCRET

     FARKLARI                         37.500.000.-

723 DİREKT İŞÇİLİK SÜRE(ZAMAN)

     FARKLARI                            10.400.000.-

     720 DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ            687.500.000.-  
 
 
 

                            / 

3.4.3. Genel Üretim Giderleri Farklarının Belirlenmesi 

G.Ü.G. Bütçe Farkı          = Gerçekleşen - Bütçelenen

G.Ü.G. Bütçe Farkı          = 362.500.000.- - 338.250.000.-

G.Ü.G. Bütçe Farkı          = 24.250.000.-TL Olumsuz

G.Ü.G. Verimlilik Farkı   = (Gerçek Zaman- Std.Zaman)xStd.Yük. Oranı

G.Ü.G. Verimlilik Farkı   = (25.000 DİS - 24.600 DİS)x 16. 500.-TL. /DİS.

G.Ü.G. Verimlik Farkı     = 6.600.000.-TL. Olumsuz

G.Ü.G. Kapasite Farkı     = (Gerçek Zaman-Kapasite Zamanı)xStd. Yük. Oranı

G.Ü.G. Kapasite Farkı     = (25.000 DİS - 20.500 DİS) x 6.500.-TL/DİS.

G.Ü.G. Kapasite Farkı     = 74.250.000.-TL Olumlu  
 
 
 

                              /

731 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ

      YANSITMA                     405.900.000.-

732 GENEL ÜRETİM GİD. BÜTÇE

      FARKLARI                           24.250.000.-

733 GENEL ÜRETİM GİD. VERİM-

    LİLİK FARKI                              6.600.000.-

     730 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ               362.500.000.-

     734 GENEL ÜRETİM GİD. KAPASİTE

          FARKLARI                                            74.250.000.-   
     
     
     

                              /         

3.5. Farkların Giderilmesi (Düzeltilmesi)  

Ocak'94   döneminde    meydana   gelen   300   adetlik   (b) mamulünün  standart maliyeti  ile  gerçek maliyeti  arasındaki farkın giderilmesi yani "152 Mamuller" ile "620 Satılan Mamuller Maliyeti" hesaplarına yansıtılması gerekmektedir.

Toplam Maliyet Farkı = Gerçek Maliyet-Standart Maliyet

Toplam Maliyet Farkı = 2.800.000.000.- 2.845.500.000.-

Toplam Maliyet Farkı =   45.500.000.-TL Olumlu

Birimde Maliyet Farkı= 45.500.000.-/300 Ad.=151.666,67TL/ Adet Olumlu  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                / 

713 DİREKT İLKMADDE VE MALZ.

       MİKTAR FARKI           120.000.000.-

734 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ

      KAPASİTE FARKI                  74.250.000.-

     152 MAMULLER                                   7.583.334.-

     620 SATILAN MAMULLER MALİYETİ                  37.916.666.-

     712 DİREKT İLKMADDE VE MALZ.

          FİYAT FARKI                                70.000.000.-

722 DİREKT.İŞÇİLİK ÜCRET FARKLARI                37.500.000.-

723 GENEL IŞÇILIK SÜRE (ZAMAN)

      FARKLARI                                        10.400.000.-

732 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ

     BÜTÇE FARKI                               24.250.000.-

733 GENEL ÜRETİM GİDERLERİ

      VERİMLİLİK FARK.                               6.600.000.-  
 
 
 

                              /

4. SONUÇ VE ÖNERİLER

Tekdüzen  Hesap  Planı'nın  7/A  seçeneği  standart  maliyet yöntemine uygun bir kayıt düzenine imkan vermektedir. Bununla birlikte 7/A seçeneği içerisinde yer alan yansıtma ve fark hesapları sadece önceden belirlenen maliyet yöntemlerinin (standart maliyet, tahmini maliyet) uygulanması halinde bir anlam ifade  etmekte  olup;  fiili  maliyet yönteminin  uygulandığı  durumlarda yansıtma hesaplarının kullanımının hiçbir anlamı yoktur.

Ayrıca Tekdüzen  Hesap  Planı'nda  fark hesaplarına  ilişkin açıklamalar yeterli değildir. Her bir fark hesabının neyi ifade ettiği açıkça belirtilmediği gibi nasıl hesaplanacağına dair bir formül veya açıklamada bulunmamaktadır.

Bu itibarla yetkili organ tarafından yukarıda belirtilen sorunların giderilmesi amacıyla gerekli düzenlemeler yapılmalı ve en kısa sürede "Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği" ile yayınlanmalıdır.

DİPNOTLAR
  1. PEKER, Alparslan: Modern Yönetim Muhasebesi, Filiz Kitapevi, İstanbul, 1983, s.197.
  2. ÖCAL, Fikret: Yönetim Muhasebesi Ders Notları, M.Ü. Nihad Sayar Yayın No:401/635 , İstanbul 1985, s.68
  3. ALTUĞ, Osman: Maliyet Muhasebesi, M.Ü. Nihad Sayar Yayın ve Yardım
  4. “Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği Sıra No: 1 “Resmi Gazete, 26.12.1992, Sayı: 21447, s.50
  5. Dolayısız  İşçilik Saati.
  6. Genel Üretim Giderleri. s

Yorum Yaz